Trong hai ngày 11 và 12 tháng 11 năm 2025, Diễn đàn về Quy tắc xuất xứ trong khuôn khổ Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) và Bộ phận Hỗ trợ thực thi Hiệp định RCEP (RSU) đồng tổ chức đã diễn ra tại Manila, Philippines. Diễn đàn thu hút sự tham dự của đại diện các cơ quan chính phủ, chuyên gia và tổ chức quốc tế từ các nước thành viên RCEP nhằm thảo luận về việc thực thi các quy định về quy tắc xuất xứ trong Hiệp định RCEP và các hiệp định ASEAN+ khác. Đoàn Việt Nam tham dự diễn đàn gồm đại diện Cục Xuất Nhập khẩu và Vụ Chính sách thương mại đa biên của Bộ Công Thương. Ngoài ra, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cũng có bài trình bày trực tuyến, đóng góp vào nội dung thảo luận của Diễn đàn.

Vai trò của quy tắc xuất xứ trong các FTA

Quy tắc xuất xứ (Rules of Origin – ROO) là một trong những trụ cột cốt lõi của các hiệp định thương mại tự do, đóng vai trò “cầu nối” giữa cam kết ưu đãi thuế quan và thực tế hưởng lợi của doanh nghiệp. Trong bất kỳ FTA nào, việc cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan chỉ mang lại giá trị khi hàng hóa đáp ứng được tiêu chí xuất xứ theo quy định của hiệp định. Nói cách khác, ROO là “chìa khóa” giúp hàng hóa được hưởng ưu đãi, đồng thời ngăn ngừa việc chuyển tải bất hợp pháp nhằm trục lợi cam kết từ các nước không phải thành viên của FTA.

Tầm quan trọng của ROO không chỉ nằm ở khía cạnh pháp lý mà còn ở tác động kinh tế sâu rộng. Một hệ thống ROO rõ ràng, hài hòa và linh hoạt giúp giảm chi phí tuân thủ, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp – đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ – tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực. Ngược lại, nếu ROO quá phức tạp hoặc thiếu thống nhất giữa các hiệp định, doanh nghiệp sẽ khó tận dụng ưu đãi, làm giảm hiệu quả của chính sách hội nhập.

Thực trạng ROO trong các FTA khu vực

Trong hơn hai thập kỷ qua, khu vực Đông Nam Á và rộng hơn là châu Á – Thái Bình Dương là tâm điểm của quá trình ký kết các FTA với số lượng và phạm vi rộng bậc nhất thế giới. Hầu hết các nước ASEAN đều cùng lúc tham gia nhiều FTA song phương và đa phương – từ các hiệp định trong khuôn khổ ASEAN+1 (với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia – New Zealand, Ấn Độ, Hồng Kông (Trung Quốc)) đến các hiệp định thế hệ mới như CPTPP hay các FTA song phương. Với mỗi FTA, tùy vào đối tác là ai và lợi ích của các nước tham gia đàm phán, các nước thống nhất bộ quy tắc xuất xứ riêng cho FTA đó, bao gồm các quy tắc cụ thể mặt hàng (PSR) và thủ tục cấp, kiểm tra, xác minh xuất xứ hàng hóa (OCP). Việc một hoặc 1 nhóm nước cùng lúc tham gia nhiều FTA và mỗi FTA lại có bộ quy tắc xuất xứ riêng tạo ra hiện tượng thường được gọi là “noodle bowl” – “bát mỳ” – có thể khiến doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, gặp khó khăn khi lựa chọn và tuân thủ quy định xuất xứ phù hợp, dẫn đến chi phí giao dịch cao, rủi ro sai phạm, và tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan thấp.

Nhu cầu “hội tụ và đơn giản hóa” quy tắc xuất xứ

Trước thực tế trên, nhu cầu hài hòa hóa, hội tụ và đơn giản hóa quy tắc xuất xứ đang trở nên cấp thiết. Các sáng kiến như Hiệp định RCEP, với cơ chế cộng gộp khu vực và hệ thống ROO thống nhất, hài hòa hóa 04 bộ quy tắc ROO của các FTA ASEAN+ khác, được xem là bước đi quan trọng nhằm “gỡ rối” bát mì FTA của khu vực. Việc xây dựng một khung ROO hài hòa, minh bạch và thân thiện với doanh nghiệp không chỉ giúp giảm chi phí tuân thủ mà còn tăng khả năng kết nối chuỗi cung ứng và hiện thực hóa lợi ích hội nhập kinh tế khu vực. 

Nhằm mục tiêu trên, ADB đã phối hợp với UNCTAD triển khai một loạt các nghiên cứu, rà soát các quy định về quy tắc xuất xứ trong các FTA trong khu vực, cụ thể là RCEP, ATIGA, CPTPP và các FTA ASEAN+, từ đó chỉ ra tiềm năng hội tụ hóa các quy định về PSR cũng như khả năng áp dụng các thực tiễn tốt về OCP, ví dụ như cơ chế tự chứng nhận xuất xứ. Báo cáo kết quả, khuyến nghị của các nghiên cứu trên được ADB và UNCTAD trình bày tại Diễn đàn, qua đó trang bị cho các nhà hoạch định chính sách, các nhà đàm phán cách nhìn và công cụ đối với việc hội tụ, đơn giản hóa quy định ROO trong các FTA. Diễn đàn cũng là nơi các nhà nghiên cứu, học giả, chuyên gia từ các tổ chức quốc tế liên quan (như WTO, WCO) chia sẻ quan điểm về cách thức biến những phân tích trong nghiên cứu thành thực tế xây dựng các quy định PSR có thể giúp tạo thuận lợi hơn cho thương mại trong các lĩnh vực có tính khả thi, cũng như việc ứng dụng các ý tưởng này vào các cuộc rà soát, đàm phán nâng cấp, đàm phán mới các FTA.

Đoàn Việt Nam tham dự Diễn đàn gồm đại diện các đơn vị của Bộ Công Thương: Cục Xuất Nhập khẩu, đơn vị phụ trách việc đàm phán và thực thi các quy định về quy tắc xuất xứ trong các FTA, và Vụ Chính sách thương mại đa biên, đơn vị phụ trách điều phối đàm phán rà soát, nâng cấp, đàm phán mới các FTA trong khuôn khổ ASEAN. Từ góc độ chuyên gia và cũng là người trực tiếp tham gia quy trình hoạch định chính sách trong nước, bà Trịnh Thị Thu Hiền – Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu đã cũng có phần trình bày trực tuyến, chia sẻ về việc thực thi các quy định ROO trong khuôn khổ Hiệp định RCEP của Việt Nam.

Diễn đàn kết thúc chiều ngày 12 tháng 11 năm 2025 với phần chia sẻ quan điểm phản hồi từ đại diện các nước tham dự về các nội dung trao đổi tại Diễn đàn. Đại diện các nước tham dự ghi nhận các nội dung trao đổi, nhấn mạnh mong muốn xây dựng hệ thống các quy định ROO trong thực tế theo hướng đơn giản, thân thiện và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp./.

Nguồn: Vụ Chính sách thương mại đa biên, Bộ Công Thương tổng hợp